การป้องกันและควบคุมโรคไข้ปวดข้อยุงลาย
การป้องกันและควบคุมโรคไข้ปวดข้อยุงลาย ดำเนินการเช่นเดียวกับการป้องกันโรคไข้เลือดออก ดังนี้
การป้องกันโรคล่วงหน้า
เป็นกิจกรรมที่สำคัญที่สุดซึ่งต้องดำเนินการก่อนโรคเกิด หากเกิดการระบาดแล้ว การควบคุมโรคจะทำได้ลำบาก และสูญเสียงบประมาณในการดำเนินงานเพิ่มมากขึ้น พื้นที่เป้าหมายของการป้องกันโรคล่วงหน้า คือ หมู่บ้าน และชุมชนที่อยู่รอบพื้นที่ระบาด การป้องกันโรคล่วงหน้า อย่างมีประสิทธิภาพ จึงควรปฏิบัติตามกลวิธี ดังต่อไปนี้
(1) ให้สุขศึกษาแก่ประชาชน โดยให้ความรู้แก่ประชาชนในเรื่องสาเหตุ และปัจจัยที่ทำให้ป่วยเป็นโรคไข้ปวดข้อยุงลาย และการป้องกันโรค โดยการจัดการบ้านเรือน และสภาพแวดล้อมไม่ให้มีแหล่งเพาะพันธุ์ยุง และเป็นที่อยู่อาศัยของยุงลาย รวมถึงวิธีการปฏิบัติ เมื่อสงสัยว่าบุคคลในบ้านป่วยเป็นโรคไข้ปวดข้อยุงลาย การให้สุขศึกษาแก่ประชาชนอาจจะทำได้หลายทางด้วยกัน คือ
• ทางสื่อมวลชน โดยกระจายข่าวทางวิทยุ, โทรทัศน์, หนังสือพิมพ์, เสียงตามสายในเขตเทศบาล รวมถึงหอกระจายข่าวตามหมู่บ้าน
• ทางโรงเรียน โดยใช้ชั่วโมงสุขศึกษาตามหลักสูตรของทางโรงเรียนให้ความรู้เรื่องไข้ปวดข้อ ยุงลายแก่ ครูอาจารย์ที่สอนวิชาสุขศึกษาในโรงเรียนเพื่อให้นำไปถ่ายทอดแก่เด็กนักเรียน และเน้นให้เด็กนักเรียนปฏิบัติตาม และนำความรู้ที่ได้รับจากครูไปถ่ายทอดให้แก่พ่อ แม่ และญาติพี่น้องที่บ้าน
• แจกเอกสารสุขศึกษา เช่น แผ่นพับ ติดโปสเตอร์ รูปภาพ ตามสถานที่ซึ่งประชาชนมารวมตัวกันเป็นจำนวนมาก เพื่อให้ได้อ่านกันอย่างทั่วถึง
• ให้สุขศึกษาแก่ประชาชนที่มารับบริการที่สถานบริการ และเมื่อออกไปเยี่ยมบ้านหรือออกปฏิบัติงานในท้องที่ ก็ควรจะถือโอกาสให้ความรู้แก่ประชาชนไปด้วย
• ขอความร่วมมือจากหน่วยราชการต่าง ๆ หรือจากพระสงฆ์ หรือผู้นำทางศาสนาในท้องถิ่น ให้ช่วยเผยแพร่ความรู้และกระตุ้นให้ประชาชนร่วมมือกันควบคุมแหล่งเพาะพันธุ์ ยุงลายในชุมชน เพื่อป้องกันบุตรหลานมิให้ป่วยเป็นโรคไข้ปวดข้อยุงลาย การให้สุขศึกษาจะต้องให้ความรู้ที่เหมาะสมกับกลุ่มเป้าหมายอย่างต่อเนื่อง สม่ำเสมอ จนประชาชนมีความเข้าใจ คุ้นเคย และสามารถนำไปปฏิบัติในชีวิตประจำวันได้จนเป็นปกติวิสัย
(2) การกำจัดแหล่งเพาะพันธุ์ยุงลาย เป็นการกำจัดต้นเหตุของการเกิดโรคไข้ปวดข้อยุงลาย อย่างแท้จริง วิธีการควบคุมมีดังนี้
• วิธีทางกายภาพ โดยการปิดฝาภาชนะกักเก็บน้ำ ในชั้นแรกต้องใช้ผ้ามุ้ง ผ้ายางหรือพลาสติกมัดไว้ให้แน่น เพื่อป้องกันไม่ให้ยุงลายลอดเข้าไปวางไข่
• วิธีทางชีวภาพ โดยการปล่อยปลากินลูกน้ำลงในภาชนะ 2 - 4 ตัว วิธีนี้เป็นวิธีที่ง่ายประหยัดและปลอดภัย เหมาะสมสำหรับภาชนะเก็บน้ำใช้ที่ไม่สามารถปิดฝาได้
• วิธีทางเคมี โดยการใส่สารเคมีฆ่าลูกน้ำยุงลาย ซึ่งองค์การอนามัยโลกแนะนำให้ใช้และรับรองความปลอดภัย ได้แก่ ทรายทีมีฟอส ควรใช้เฉพาะกับภาชนะเก็บน้ำที่ไม่สามารถปิดฝา หรือใส่ปลากินลูกน้ำได้ เพื่อเป็นการประหยัด
(3) การกำจัดยุงตัวเต็มวัย การพ่นเคมีกำจัดยุงตัวเต็มวัยเป็นวิธีควบคุมยุงลายที่มีประสิทธิภาพสูง แต่ให้ผลระยะสั้นเหมาะสำหรับช่วงที่เกิดการระบาดของโรค นอกจากนี้ ยังมีค่าใช้จ่ายสูง ต้องใช้เครื่องพ่นที่เหมาะสมและควรปฏิบัติโดยผู้ที่มีความรู้
สำหรับประชาชนทั่วไปหากควบคุมแหล่งเพาะพันธุ์ในบ้านเรือนของตนโดยวิธี ต่างๆ แล้ว ยังมียุงลายตัวเต็มวัยอยู่ อาจหาซื้อเคมีภัณฑ์กำจัดยุงที่มีขายตามท้องตลาดมาใช้ฉีดฆ่ายุงในบ้าน และรอบบริเวณบ้านเป็นครั้งคราว วิธีการใช้และเก็บรักษาควรปฏิบัติตามคำแนะนำที่แนบมากับเคมีภัณฑ์อย่างเคร่ง ครัด
สำหรับเจ้าหน้าที่ผู้มีหน้าที่รับผิดชอบในการควบคุมโรคไข้ปวดข้อยุงลาย การใช้เคมีภัณฑ์พ่นกำจัดยุงลายดำเนินการใน 2 กรณี ดังนี้
- กรณีแรก เพื่อควบคุมการระบาดในชุมชนที่มีผู้ป่วยเกิดขึ้นแล้ว วัตถุประสงค์เพื่อกำจัดยุงลายที่มีเชื้อโรคไข้ปวดข้อยุงลาย ให้หมดโดยเร็วที่สุดเพื่อตัดวงจรการแพร่เชื้อ
- กรณีที่สอง เพื่อป้องกันโรคล่วงหน้า ควรดำเนินการเฉพาะพื้นที่ที่มีความเสี่ยงต่อการเกิดโรคสูง โดยเป็นมาตรการเสริมให้กับมาตรการหลัก คือ การควบคุมแหล่งเพาะพันธุ์ยุงลาย หากควบคุมแหล่งเพาะพันธุ์ได้อย่างสมบูรณ์แล้ว อาจไม่จำเป็นต้องพ่นเคมีกำจัดยุงตัวเต็มวัย การพ่นเคมีกำจัดยุงลาย จะมีผลลดจำนวนยุงได้เพียงระยะสั้นเท่านั้น
วิธีการพ่นเคมีกำจัดยุงลายสำหรับเจ้าหน้าที่สาธารณสุข มี 2 วิธี คือ
1. การพ่นฝอยละออง หรือยูแอลวี (Ultra Low Volume or ULV) ยาเคมีจะถูกพ่นจากเครื่องพ่นโดยแรงอัดอากาศ ผ่านรูพ่นกระจายออกมาเป็นฝอยละอองขนาดเล็กมาก ซึ่งจะกระจายอยู่ในอากาศเพื่อให้สัมผัสกับตัวยุง เครื่องพ่นมีทั้งแบบติดตั้งบนรถยนต์ และแบบสะพายหลัง
2. การพ่นหมอกควัน ยาเคมีจะถูกพ่นโดยอาศัยอากาศร้อนช่วยในการแตกตัวของสารเคมีจากเครื่องพ่น กลายเป็นหมอกควันฟุ้งกระจาย เครื่องพ่นหมอกควันมีทั้งแบบติดรถยนต์ และแบบหิ้ว
ทั้งนี้ สารเคมีที่ใช้ในการควบคุมยุงพาหะนำโรค ควรมีคุณสมบัติที่มีประสิทธิภาพสูงในการกำจัดยุง สามารถทำให้ยุงตายทันทีเมื่อสัมผัสสารเคมี มีฤทธิ์ตกค้างนาน แต่มีพิษน้อยต่อคนและสัตว์ อย่างไรก็ตาม การพ่นเคมีต้องกระทำอย่างระมัดระวังและถูกวิธี เพื่อลดอันตรายที่จะเกิดขึ้นต่อเจ้าหน้าที่ผู้ทำการพ่น ประชาชน และสัตว์เลี้ยง
การป้องกันโรคไข้ปวดข้อยุงลาย โดยการควบคุมยุงพาหะจะให้ได้ผลดีนั้น จะต้องผสมผสานทั้งการควบคุมแหล่งเพาะพันธุ์ยุง และการกำจัดยุงเต็มวัยให้ครอบคลุมพื้นที่สูงสุด ในชุมชนหนึ่งๆ ควรดำเนินการทุกครัวเรือน และจะต้องปฏิบัติอย่างต่อเนื่องและสม่ำเสมอ นอกจากนี้ ควรมีการควบคุมทั้งในบ้านเรือนและโรงเรียน ซึ่งเป็นแหล่งแพร่กระจายเชื้อโรคไข้ปวดข้อยุงลาย ที่สำคัญที่สุดแห่งหนึ่งในชุมชน
ดำเนินการป้องกันและควบคุมโรคไข้ปวดข้อยุงลาย หากดำเนินการได้อย่างถูกต้อง คลอบคลุมในพื้นที่แล้ว จะช่วยลดโรคไข้ปวดข้อยุงลาย และโรคไข้เลือดออกได้อย่างดี
เอกสารอ้างอิง
1. สุจิตรา นิมมานนิตย์. Chikungunya Infection . ใน : ศิริศักดิ์ วรินทราวาท, คำนวณ อึ้งชูศักดิ์, ชไมพันธ์ สันติกาญจน์, นฤมล ศิลารักษ์, ประวิทย์ ชุมเกษียร, องอาจ เจริญสุข, และคณะ, บรรณาธิการ. รายงานการเฝ้าระวังโรคประจำสัปดาห์. ปีที่ 27 ฉบับที่7. 16 กุมภาพันธ์ 2539 กรุงเทพมหานคร: องค์การรับส่งสินค้าและพัสดุภัณฑ์; 2539. หน้า 77- 87
2. ลักขณา ไทยเครือ, องอาจ เจริญสุข, สุนทร เหรียญภูมิการกิจ, ประเสริฐ ดิษฐสมบูรณ์, รัศมี ผลจันทร์, อนันต์ นิสาลักษณ์. โรค Chikungunya ในประเทศไทยและการสอบสวนและศึกษาโรค จังหวัดหนองคาย พ.ศ. 2538-2540 กองระบาดวิทยา สำนักงานปลัดกระทรวงสาธารณสุข, ศูนย์วิทยาศาสตร์การแพทย์ กรมแพทย์ทหารบก. เอกสารอัดสำเนา
3. สุนทร เหรียญภูมิการกิจ. รายงานการสอบสวนไข้ออกผื่น ปวดข้อ อำเภอเซกา จังหวัดหนองคาย วันที่ 1 มิถุนายน ถึง 11 สิหาคม 2538 กองระบาดวิทยา สำนักงานปลัดกระทรวงสาธารณสุข. พ.ศ. 2538. เอกสารอัดสำเนา
4. ลักขณา ไทยเครือ, องอาจ เจริญสุข. โรค Chikungunya : โรคติดเชื้อที่กลับมาเป็นปัญหาใหม่จริงหรือ?. ใน : ศิริศักดิ์ วรินทราวาท, คำนวณ อึ้งชูศักดิ์, ชไมพันธ์ สันติกาญจน์, นฤมล ศิลารักษ์, ประวิทย์ ชุมเกษียร, องอาจ เจริญสุข, และคณะ, บรรณาธิการ. รายงานการเฝ้าระวังโรคประจำสัปดาห์. ปีที่ 27 ฉบับที่16 19 เมษายน 2539 กรุงเทพมหานคร: องค์การรับส่งสินค้าและพัสดุภัณฑ์; 2539. หน้า 193- 203
การป้องกันและควบคุมโรคไข้ปวดข้อยุงลาย ดำเนินการเช่นเดียวกับการป้องกันโรคไข้เลือดออก ดังนี้
การป้องกันโรคล่วงหน้า
เป็นกิจกรรมที่สำคัญที่สุดซึ่งต้องดำเนินการก่อนโรคเกิด หากเกิดการระบาดแล้ว การควบคุมโรคจะทำได้ลำบาก และสูญเสียงบประมาณในการดำเนินงานเพิ่มมากขึ้น พื้นที่เป้าหมายของการป้องกันโรคล่วงหน้า คือ หมู่บ้าน และชุมชนที่อยู่รอบพื้นที่ระบาด การป้องกันโรคล่วงหน้า อย่างมีประสิทธิภาพ จึงควรปฏิบัติตามกลวิธี ดังต่อไปนี้
(1) ให้สุขศึกษาแก่ประชาชน โดยให้ความรู้แก่ประชาชนในเรื่องสาเหตุ และปัจจัยที่ทำให้ป่วยเป็นโรคไข้ปวดข้อยุงลาย และการป้องกันโรค โดยการจัดการบ้านเรือน และสภาพแวดล้อมไม่ให้มีแหล่งเพาะพันธุ์ยุง และเป็นที่อยู่อาศัยของยุงลาย รวมถึงวิธีการปฏิบัติ เมื่อสงสัยว่าบุคคลในบ้านป่วยเป็นโรคไข้ปวดข้อยุงลาย การให้สุขศึกษาแก่ประชาชนอาจจะทำได้หลายทางด้วยกัน คือ
• ทางสื่อมวลชน โดยกระจายข่าวทางวิทยุ, โทรทัศน์, หนังสือพิมพ์, เสียงตามสายในเขตเทศบาล รวมถึงหอกระจายข่าวตามหมู่บ้าน
• ทางโรงเรียน โดยใช้ชั่วโมงสุขศึกษาตามหลักสูตรของทางโรงเรียนให้ความรู้เรื่องไข้ปวดข้อ ยุงลายแก่ ครูอาจารย์ที่สอนวิชาสุขศึกษาในโรงเรียนเพื่อให้นำไปถ่ายทอดแก่เด็กนักเรียน และเน้นให้เด็กนักเรียนปฏิบัติตาม และนำความรู้ที่ได้รับจากครูไปถ่ายทอดให้แก่พ่อ แม่ และญาติพี่น้องที่บ้าน
• แจกเอกสารสุขศึกษา เช่น แผ่นพับ ติดโปสเตอร์ รูปภาพ ตามสถานที่ซึ่งประชาชนมารวมตัวกันเป็นจำนวนมาก เพื่อให้ได้อ่านกันอย่างทั่วถึง
• ให้สุขศึกษาแก่ประชาชนที่มารับบริการที่สถานบริการ และเมื่อออกไปเยี่ยมบ้านหรือออกปฏิบัติงานในท้องที่ ก็ควรจะถือโอกาสให้ความรู้แก่ประชาชนไปด้วย
• ขอความร่วมมือจากหน่วยราชการต่าง ๆ หรือจากพระสงฆ์ หรือผู้นำทางศาสนาในท้องถิ่น ให้ช่วยเผยแพร่ความรู้และกระตุ้นให้ประชาชนร่วมมือกันควบคุมแหล่งเพาะพันธุ์ ยุงลายในชุมชน เพื่อป้องกันบุตรหลานมิให้ป่วยเป็นโรคไข้ปวดข้อยุงลาย การให้สุขศึกษาจะต้องให้ความรู้ที่เหมาะสมกับกลุ่มเป้าหมายอย่างต่อเนื่อง สม่ำเสมอ จนประชาชนมีความเข้าใจ คุ้นเคย และสามารถนำไปปฏิบัติในชีวิตประจำวันได้จนเป็นปกติวิสัย
(2) การกำจัดแหล่งเพาะพันธุ์ยุงลาย เป็นการกำจัดต้นเหตุของการเกิดโรคไข้ปวดข้อยุงลาย อย่างแท้จริง วิธีการควบคุมมีดังนี้
• วิธีทางกายภาพ โดยการปิดฝาภาชนะกักเก็บน้ำ ในชั้นแรกต้องใช้ผ้ามุ้ง ผ้ายางหรือพลาสติกมัดไว้ให้แน่น เพื่อป้องกันไม่ให้ยุงลายลอดเข้าไปวางไข่
• วิธีทางชีวภาพ โดยการปล่อยปลากินลูกน้ำลงในภาชนะ 2 - 4 ตัว วิธีนี้เป็นวิธีที่ง่ายประหยัดและปลอดภัย เหมาะสมสำหรับภาชนะเก็บน้ำใช้ที่ไม่สามารถปิดฝาได้
• วิธีทางเคมี โดยการใส่สารเคมีฆ่าลูกน้ำยุงลาย ซึ่งองค์การอนามัยโลกแนะนำให้ใช้และรับรองความปลอดภัย ได้แก่ ทรายทีมีฟอส ควรใช้เฉพาะกับภาชนะเก็บน้ำที่ไม่สามารถปิดฝา หรือใส่ปลากินลูกน้ำได้ เพื่อเป็นการประหยัด
(3) การกำจัดยุงตัวเต็มวัย การพ่นเคมีกำจัดยุงตัวเต็มวัยเป็นวิธีควบคุมยุงลายที่มีประสิทธิภาพสูง แต่ให้ผลระยะสั้นเหมาะสำหรับช่วงที่เกิดการระบาดของโรค นอกจากนี้ ยังมีค่าใช้จ่ายสูง ต้องใช้เครื่องพ่นที่เหมาะสมและควรปฏิบัติโดยผู้ที่มีความรู้
สำหรับประชาชนทั่วไปหากควบคุมแหล่งเพาะพันธุ์ในบ้านเรือนของตนโดยวิธี ต่างๆ แล้ว ยังมียุงลายตัวเต็มวัยอยู่ อาจหาซื้อเคมีภัณฑ์กำจัดยุงที่มีขายตามท้องตลาดมาใช้ฉีดฆ่ายุงในบ้าน และรอบบริเวณบ้านเป็นครั้งคราว วิธีการใช้และเก็บรักษาควรปฏิบัติตามคำแนะนำที่แนบมากับเคมีภัณฑ์อย่างเคร่ง ครัด
สำหรับเจ้าหน้าที่ผู้มีหน้าที่รับผิดชอบในการควบคุมโรคไข้ปวดข้อยุงลาย การใช้เคมีภัณฑ์พ่นกำจัดยุงลายดำเนินการใน 2 กรณี ดังนี้
- กรณีแรก เพื่อควบคุมการระบาดในชุมชนที่มีผู้ป่วยเกิดขึ้นแล้ว วัตถุประสงค์เพื่อกำจัดยุงลายที่มีเชื้อโรคไข้ปวดข้อยุงลาย ให้หมดโดยเร็วที่สุดเพื่อตัดวงจรการแพร่เชื้อ
- กรณีที่สอง เพื่อป้องกันโรคล่วงหน้า ควรดำเนินการเฉพาะพื้นที่ที่มีความเสี่ยงต่อการเกิดโรคสูง โดยเป็นมาตรการเสริมให้กับมาตรการหลัก คือ การควบคุมแหล่งเพาะพันธุ์ยุงลาย หากควบคุมแหล่งเพาะพันธุ์ได้อย่างสมบูรณ์แล้ว อาจไม่จำเป็นต้องพ่นเคมีกำจัดยุงตัวเต็มวัย การพ่นเคมีกำจัดยุงลาย จะมีผลลดจำนวนยุงได้เพียงระยะสั้นเท่านั้น
วิธีการพ่นเคมีกำจัดยุงลายสำหรับเจ้าหน้าที่สาธารณสุข มี 2 วิธี คือ
1. การพ่นฝอยละออง หรือยูแอลวี (Ultra Low Volume or ULV) ยาเคมีจะถูกพ่นจากเครื่องพ่นโดยแรงอัดอากาศ ผ่านรูพ่นกระจายออกมาเป็นฝอยละอองขนาดเล็กมาก ซึ่งจะกระจายอยู่ในอากาศเพื่อให้สัมผัสกับตัวยุง เครื่องพ่นมีทั้งแบบติดตั้งบนรถยนต์ และแบบสะพายหลัง
2. การพ่นหมอกควัน ยาเคมีจะถูกพ่นโดยอาศัยอากาศร้อนช่วยในการแตกตัวของสารเคมีจากเครื่องพ่น กลายเป็นหมอกควันฟุ้งกระจาย เครื่องพ่นหมอกควันมีทั้งแบบติดรถยนต์ และแบบหิ้ว
ทั้งนี้ สารเคมีที่ใช้ในการควบคุมยุงพาหะนำโรค ควรมีคุณสมบัติที่มีประสิทธิภาพสูงในการกำจัดยุง สามารถทำให้ยุงตายทันทีเมื่อสัมผัสสารเคมี มีฤทธิ์ตกค้างนาน แต่มีพิษน้อยต่อคนและสัตว์ อย่างไรก็ตาม การพ่นเคมีต้องกระทำอย่างระมัดระวังและถูกวิธี เพื่อลดอันตรายที่จะเกิดขึ้นต่อเจ้าหน้าที่ผู้ทำการพ่น ประชาชน และสัตว์เลี้ยง
การป้องกันโรคไข้ปวดข้อยุงลาย โดยการควบคุมยุงพาหะจะให้ได้ผลดีนั้น จะต้องผสมผสานทั้งการควบคุมแหล่งเพาะพันธุ์ยุง และการกำจัดยุงเต็มวัยให้ครอบคลุมพื้นที่สูงสุด ในชุมชนหนึ่งๆ ควรดำเนินการทุกครัวเรือน และจะต้องปฏิบัติอย่างต่อเนื่องและสม่ำเสมอ นอกจากนี้ ควรมีการควบคุมทั้งในบ้านเรือนและโรงเรียน ซึ่งเป็นแหล่งแพร่กระจายเชื้อโรคไข้ปวดข้อยุงลาย ที่สำคัญที่สุดแห่งหนึ่งในชุมชน
ดำเนินการป้องกันและควบคุมโรคไข้ปวดข้อยุงลาย หากดำเนินการได้อย่างถูกต้อง คลอบคลุมในพื้นที่แล้ว จะช่วยลดโรคไข้ปวดข้อยุงลาย และโรคไข้เลือดออกได้อย่างดี
เอกสารอ้างอิง
1. สุจิตรา นิมมานนิตย์. Chikungunya Infection . ใน : ศิริศักดิ์ วรินทราวาท, คำนวณ อึ้งชูศักดิ์, ชไมพันธ์ สันติกาญจน์, นฤมล ศิลารักษ์, ประวิทย์ ชุมเกษียร, องอาจ เจริญสุข, และคณะ, บรรณาธิการ. รายงานการเฝ้าระวังโรคประจำสัปดาห์. ปีที่ 27 ฉบับที่7. 16 กุมภาพันธ์ 2539 กรุงเทพมหานคร: องค์การรับส่งสินค้าและพัสดุภัณฑ์; 2539. หน้า 77- 87
2. ลักขณา ไทยเครือ, องอาจ เจริญสุข, สุนทร เหรียญภูมิการกิจ, ประเสริฐ ดิษฐสมบูรณ์, รัศมี ผลจันทร์, อนันต์ นิสาลักษณ์. โรค Chikungunya ในประเทศไทยและการสอบสวนและศึกษาโรค จังหวัดหนองคาย พ.ศ. 2538-2540 กองระบาดวิทยา สำนักงานปลัดกระทรวงสาธารณสุข, ศูนย์วิทยาศาสตร์การแพทย์ กรมแพทย์ทหารบก. เอกสารอัดสำเนา
3. สุนทร เหรียญภูมิการกิจ. รายงานการสอบสวนไข้ออกผื่น ปวดข้อ อำเภอเซกา จังหวัดหนองคาย วันที่ 1 มิถุนายน ถึง 11 สิหาคม 2538 กองระบาดวิทยา สำนักงานปลัดกระทรวงสาธารณสุข. พ.ศ. 2538. เอกสารอัดสำเนา
4. ลักขณา ไทยเครือ, องอาจ เจริญสุข. โรค Chikungunya : โรคติดเชื้อที่กลับมาเป็นปัญหาใหม่จริงหรือ?. ใน : ศิริศักดิ์ วรินทราวาท, คำนวณ อึ้งชูศักดิ์, ชไมพันธ์ สันติกาญจน์, นฤมล ศิลารักษ์, ประวิทย์ ชุมเกษียร, องอาจ เจริญสุข, และคณะ, บรรณาธิการ. รายงานการเฝ้าระวังโรคประจำสัปดาห์. ปีที่ 27 ฉบับที่16 19 เมษายน 2539 กรุงเทพมหานคร: องค์การรับส่งสินค้าและพัสดุภัณฑ์; 2539. หน้า 193- 203
